Bağımlılıkta Nüks (Relaps): Erken Belirtiler, Tetikleyiciler ve Önleme Yolları
Bağımlılık tedavisine başlamak çok önemli bir adımdır; fakat iyileşme her zaman düz bir çizgi gibi ilerlemez. Birçok kişi ayıklık döneminde "ya tekrar başlarsam?" kaygısı yaşar. Bu yazıda, bağımlılık nüksünün nasıl başladığını, hangi işaretlerle kendini belli ettiğini ve nüks riskini azaltmaya yardımcı olabilecek pratik yaklaşımları özetliyorum.
Relaps ile "Kayma" Arasındaki Fark
Relaps, kişinin bir iyileşme döneminden sonra maddeye ya da bağımlılık davranışına belirgin biçimde geri dönmesidir. "Kayma (slip)" ise kısa bir geri dönüş yaşanıp yeniden toparlanmayı ifade eder. Bu ayrım önemlidir; çünkü kaymadan sonra "ben zaten başaramıyorum" düşüncesi suçluluk ve utancı artırarak süreci zorlaştırabilir.
Nüks Bir Anda Olmaz: 3 Aşama
Nüks çoğu zaman haftalar önce başlar. Sıklıkla üç aşamadan söz edilir:
Duygusal Nüks
Kişi henüz kullanmayı düşünmüyor olabilir; ama duygularla sağlıklı başa çıkma zayıflar. İçe kapanma, sorunları inkâr etme, özbakımın bozulması ve rutinlerin dağılması bu evrede sık görülür.
Zihinsel Nüks
Kişi iki arada kalır: bir yan iyileşmeyi isterken diğer yan "kontrol edebilirim" diye pazarlık yapar. Eski kullanımı özleme, olumsuz sonuçları küçümseme ve fırsat kollama görülebilir.
Fiziksel Nüks
Son aşama kullanmanın gerçekleşmesidir. Bu yüzden en etkili müdahale, duygusal ve zihinsel aşamalarda farkındalık ve destekle yapılır.
En Sık Tetikleyiciler: İç ve Dış
Nüks riskini artıran tetikleyiciler iki grupta toplanır:
Dış Tetikleyiciler
- Kişiler, mekânlar
- Kokular ve objeler
- Sosyal ortamlarda kullanımın görünmesi
İç Tetikleyiciler
- Stres, kaygı, öfke
- Yalnızlık, sıkıntı
- Depresif duygu durum, düşük özsaygı
Aile–arkadaş çatışmaları, zayıf sosyal destek ve yoğun iş/ilişki stresi de riski yükseltebilir. Bazen "aşırı iyi hissetme" hali bile kişiyi yeniden kullanmaya yaklaştırabilir.
Erken Uyarı İşaretleri: Mini Kontrol Listesi
Kendinize düzenli olarak şu soruları sorabilirsiniz:
- Uyku/iştah düzenim bozuldu mu?
- İnsanlardan uzaklaşıyor muyum?
- "Sorun yok" deyip inkâr ediyor muyum?
- Özbakım ve rutinlerim aksadı mı?
- Zor duygularla başa çıkmakta zorlanıyor muyum?
Bu liste tanı koymaz; sadece "risk artıyor olabilir" sinyalini yakalamanıza yardım eder.
Relapsı Önlemeye Yardımcı 5 Strateji
1. Kendine Bakım Rutini
Uyku, hareket, beslenme ve yapılandırılmış günlük plan.
2. H.A.L.T. Kontrolü
Aç–Öfkeli–Yalnız–Yorgun musun? Dürtü geldiğinde önce bunu kontrol edin.
3. Mindfulness (Farkındalık)
Dürtüyü "dalga" gibi izlemek; yargısız farkındalıkla yükselip düşmesine alan açmak.
4. Tetikleyici Haritası
İç/dış tetikleyicileri yazın, her biri için B planı belirleyin.
5. Sosyal Destek ve Takip
Destek grupları, güvenilir çevre ve terapi sürecinde düzenli takip.
Terapiyle Nasıl Çalışılır? BDT ve Şema Terapi
Nüksle çalışırken amaç sadece "kullanmayı durdurmak" değil; nükse götüren düşünce–duygu–davranış döngüsünü değiştirmektir. BDT (Bilişsel Davranışçı Terapi) daha hedefe dönük beceriler (başa çıkma planı, dürtü yönetimi, düşünce çalışmaları) sunar; Şema Terapi ise daha derindeki kalıplar ve ilişki örüntüleri üzerinden kalıcı değişimi destekleyebilir.
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
Hedefe dönük beceriler, başa çıkma planları ve düşünce çalışmaları
Detaylı BilgiŞema Terapi
Derin kalıplar ve ilişki örüntüleri üzerinden kalıcı değişim
Detaylı BilgiNe Zaman Profesyonel Destek Almalı?
Kullanma isteği sıklaşıyor, kayma/relaps tekrar ediyor veya yalnızlaşma–depresif belirtiler artıyorsa profesyonel destek almak önemlidir.
Online ve Yüz Yüze Seans Seçenekleri
Bağımlılık, kaygı, depresyon ve psikoterapi alanlarında profesyonel destek alabilirsiniz.
Randevu AlKısa Not
Nüksü "başarısızlık" diye etiketlemek yerine, hangi tetikleyicilerin devreye girdiğini görüp planı güncellemek daha koruyucudur.